Vraag het de onderzoeker: wat is literatuuronderzoek?

Bij een literatuuronderzoek wordt gebruik gemaakt van onderzoeken die al gepubliceerd zijn. Je kunt het zien als een beknopt overzicht van de bestaande wetenschappelijke kennis over een bepaald onderwerp. Deze onderzoeken worden als de meest betrouwbare vorm van kennis beschouwd. Of, zoals onderzoekers het uitdrukken: literatuuronderzoeken staan bovenaan de piramide van evidence-based onderzoek.”

Waarom?
‘Een literatuuronderzoek informeert de onderzoeker over de belangrijkste bevindingen van onderzoeken die al over een bepaald onderwerp zijn uitgevoerd. Daarnaast helpt het de onderzoeker om snel een expert te worden over de huidige stand van zaken én om te ontdekken waarover nog kennis ontbreekt (knowledge gap).’

Hoe gaat dat bij jouw onderzoek?
‘Ik onderzoek eenzaamheid bij mantelzorgers. In dit onderzoeksproject willen we een aantal onderzoeken uitvoeren om beter te begrijpen hoe dit in elkaar steekt. Maar er is ook al veel onderzoek gedaan naar dit thema. Daarom beginnen we met literatuuronderzoek, om een overzicht te krijgen van de huidige kennis over dit onderwerp uit eerdere onderzoeken. Dit betekent dat wij onze eigen onderzoeken kunnen baseren op een wetenschappelijke basis – welke factoren zijn bijvoorbeeld in eerdere onderzoeken significant (bewezen) bevonden – en zorgen wij ervoor dat wij geen onderzoek uitvoeren dat al gedaan is.’

Vormen en maten
Literatuuronderzoeken zijn er in verschillende vormen en maten. Welke je gebruikt is afhankelijk van het doel van het onderzoek.
De meest voorkomende vorm is het systematische literatuuronderzoek (systematic review). Deze methode wordt gebruikt om een gerichte vraag te beantwoorden. Een antwoord dat je kunt geven in woorden. Een belangrijk onderdeel hiervan is dat de betrouwbaarheid wordt beoordeeld van de studies die worden meegenomen. Dit is belangrijk, omdat je wilt dat alleen de degelijk uitgevoerde onderzoeken worden meegenomen in het antwoord.

Voor een meta-analyse (meta-analysis) geldt hetzelfde als bij het systematische literatuuronderzoek. Meta-analyse heeft hetzelfde doel als systematisch literatuuronderzoek, maar bij een meta-analyse wordt een kwantitatief antwoord gegeven, dat wil zeggen: je bent op zoek naar een antwoord dat je kunt uitdrukken in een getal.

Een scoping review heeft een ander doel, namelijk het maken van een overzicht wat er al onderzocht is over een bepaald onderwerp. Al het onderzoek dat gedaan is relevant voor dit type review, want je bent op zoek naar overzicht. Vaak wordt dit type gebruikt bij onderwerpen waar minder uitgebreid onderzoek naar gedaan is.

Hoe ga je te werk?
‘Voor alle vormen van literatuuronderzoek geldt dat we werken volgens een vast stappenplan, dat gedegen wordt uitgevoerd. Te beginnen met een onderwerp en een vraag. Voor het literatuuronderzoek dat ik nu uitvoer, is de onderzoeksvraag “Wat is in de huidige wetenschappelijke literatuur bekend over eenzaamheid bij mantelzorgers die langdurig en intensief zorgen?”. De oplettende lezer zal opvallen dat dit een brede vraag is en dat ik een scoping review aan het doen ben.’

Hoe en waar zoeken
‘Uit deze onderzoeksvraag halen we zoektermen. De belangrijkste zijn “eenzaamheid” en “mantelzorg”. Naar deze en verwante termen wordt gezocht in een aantal databases. Dat zijn een soort online bibliotheken voor wetenschappelijke literatuur. Voor ons onderzoek maken we gebruik van zes databases, om zo breed mogelijk te kunnen zoeken.’

Van duizenden naar tientallen
‘Uit de eerste ronde van de zoektocht komen vaak enkele duizenden artikelen (!) naar voren. Doordat er veel overlap zit tussen databases, worden eerst alle dubbele artikelen eruit gehaald. Daarna gaat een onderzoeker alle artikelen langs om te kijken of deze gebruikt kunnen worden om de vraag te beantwoorden. Zodra dit gedaan is, zijn er vaak nog een paar tientallen artikelen over.’

Wat blijkt?
‘In mijn onderzoek heb ik tot nu toe gevonden dat er veel onderzoek is gedaan naar eenzaamheid bij mantelzorgers voor mensen met dementie, maar ik heb slechts één onderzoek gevonden over de (sociale) behoeften van ouders van kinderen met EMB. Deze kennis helpt om aan te tonen dat deze groep wellicht speciale aandacht behoeft.’

Wat doe je met de resultaten?
‘De resultaten van een literatuuronderzoek worden in een wetenschappelijk artikel beschreven en gepubliceerd. Daarnaast hebben literatuuronderzoeken ook een functie in de praktijk. Omdat ze als de meest betrouwbare vorm van kennis worden beschouwd, worden ze vaak gebruikt door beleidsmakers en professionals bij het maken van beslissingen. Verder wordt de ontbrekende kennis expliciet benoemd, wat verder onderzoek kan inspireren – door de onderzoeker zelf, of door een andere onderzoeker.’

Wil je weten waarom het publiceren van een artikel zo belangrijk is? Onderzoeker Gemma Testerink legt het uit >>